INDOZONE.ID - Bahasa Jawa merupakan salah satu bahasa daerah di Indonesia yang sangat kaya akan nilai budaya dan sejarah. Menerjemahkan angka dari bahasa Indonesia ke dalam bahasa Jawa ternyata tidak semudah kelihatannya, karena ada sistem dan pola penamaan yang spesifik.
Mempelajari bilangan dalam budaya daerah bukan sekadar menghafal kosakata asing, melainkan menyelami logika dan sejarah suatu peradaban. Dalam artikel ini, INDOZONE telah merangkum panduan mengenai angka dalam bahasa Jawa, mulai dari tingkatan bahasanya, tabel lengkap 1 sampai 100, hingga rahasia filosofi di balik penyebutan bilangan-bilangan khusus.
Baca juga: Daftar 100 Kosakata Bahasa Jawa Halus Lengkap dengan Terjemahannya
Mengenal Tingkatan Bahasa Jawa dalam Penyebutan Angka
Bahasa Jawa dikenal dengan perbedaan penyebutannya yang disesuaikan dengan tingkatan kesopanan (unggah-ungguh). Menurut buku 'Asal/usul & Sejarah Orang Jawa' (2017) karya Sri Wintala Achmad, bahasa Jawa pada dasarnya terdiri dari tiga tingkatan utama:
- Bahasa Jawa Ngoko
Digunakan oleh seseorang untuk berbicara kepada orang lain yang sudah akrab atau mencerminkan rasa tak berjarak (informal). - Bahasa Jawa Krama Madya
Digunakan untuk berbicara kepada orang lain yang memiliki kesamaan tingkatan atau sederajat. - Bahasa Jawa Krama Inggil
Digunakan oleh seseorang untuk berbicara kepada orang lain yang lebih tua atau sangat dihormati (formal/halus).
Penggunaan tingkatan bahasa Jawa ini tidak hanya terbatas pada kata kerja, kata benda, atau kata sifat saja, tetapi juga berlaku dan diwajibkan untuk penulisan angka atau bilangan.
Menguasai perbedaan tingkatan Ngoko dan Krama dalam berhitung menunjukkan kesantunan sekaligus wujud nyata dari pelestarian budaya kita.
Baca juga: Asal-usul Istilah Ngabuburit, Ternyata Diambil dari Kata Burit Dalam Bahasa Sunda
Tabel Lengkap Angka dalam Bahasa Jawa 1-100
Berikut adalah tabel komprehensif yang memuat urutan angka 1 sampai 100 dalam bahasa Jawa Ngoko dan Krama yang bersumber dari Kamus Bahasa Jawa-Bahasa Indonesia Kemdikbud. Tabel ini akan mempermudah Anda dalam menghafal pola bilangannya.
| Angka | Bahasa Indonesia | Bahasa Jawa Ngoko | Bahasa Jawa Krama |
| 1 | Satu | Siji | Setunggal |
| 2 | Dua | Loro | Kalih |
| 3 | Tiga | Telu | Tiga |
| 4 | Empat | Empat | Sekawan |
| 5 | Lima | Lima/limo | Gangsal |
| 6 | Enam | Enem | Enem |
| 7 | Tujuh | Pitu | Pitu |
| 8 | Delapan | Wolu | Wolu |
| 9 | Sembilan | Sanga/songo | Sanga/songo |
| 10 | Sepuluh | Sepuluh | Sedasa/sedoso |
| 11 | Sebelas | Sewelas | Sewelas |
| 12 | Dua belas | Rolas | Kalih welas |
| 13 | Tiga belas | Telulas | Tiga welas |
| 14 | Empat belas | Patbelas | Sekawan welas |
| 15 | Lima belas | Limolas | Gangsal welas |
| 16 | Enam belas | Nembelas | Enem welas |
| 17 | Tujuh belas | Pitulas | Pitulas |
| 18 | Delapan belas | Wolulas | Wolulas |
| 19 | Sembilan belas | Songolas | Songolas |
| 20 | Dua puluh | Rong puluh | Kalih doso |
| 21 | Dua puluh satu | Selikur | Selikur |
| 22 | Dua puluh dua | Rolikur | Kalih likur |
| 23 | Dua puluh tiga | Telulikur | Tigang likur |
| 24 | Dua puluh empat | Patlikur | Sekawan likur |
| 25 | Dua puluh lima | Selawe | Selangkung |
| 26 | Dua puluh enam | Nemlikur | Nemlikur |
| 27 | Dua puluh tujuh | Pitulikur | Pitulikur |
| 28 | Dua puluh delapan | Wolulikur | Wolulikur |
| 29 | Dua puluh sembilan | Sango likur | Sangolikur |
| 30 | Tiga puluh | Telung puluh | Tigang doso |
| 31 | Tiga puluh satu | Telung puluh siji | Tigang doso setunggal |
| 32 | Tiga puluh dua | Telung puluh loro | Tigang doso kalih |
| 33 | Tiga puluh tiga | Telung puluh telu | Tigang doso tigo |
| 34 | Tiga puluh empat | Telung puluh papat | Tigang doso sekawan |
| 35 | Tiga puluh lima | Telung puluh limo | Tigang doso gangsal |
| 36 | Tiga puluh enam | Telung puluh enem | Tigang doso enem |
| 37 | Tiga puluh tujuh | Telung puluh pitu | Tigang doso pitu |
| 38 | Tiga puluh delapan | Telung puluh wolu | Tigang doso wolu |
| 39 | Tiga puluh sembilan | Telung puluh songo | Tigang doso sogo |
| 40 | Empat puluh | Patang puluh | Sekawan dasa |
| 41 | Empat puluh satu | Patang puluh siji | Sekawan dasa setunggal |
| 42 | Empat puluh dua | Patang puluh loro | Sekawan dasa kalih |
| 43 | Empat puluh tiga | Patang puluh telu | Sekawan dasa tigo |
| 44 | Empat puluh empat | Patang puluh papat | Sekawan dasa sekawan |
| 45 | Empat puluh lima | Patang puluh limo | Sekawan dasa gangsal |
| 46 | Empat puluh enam | Patang puluh enem | Sekawan dasa enem |
| 47 | Empat puluh tujuh | Patang puluh pitu | Sekawan dasa pitu |
| 48 | Empat puluh delapan | Patang puluh wolu | Sekawan dasa wolu |
| 49 | Empat puluh sembilan | Patang puluh songo | Sekawan dasa songo |
| 50 | Lima puluh | Seket | Seket |
| 51 | Lima puluh satu | Seket siji | Seket setunggal |
| 52 | Lima puluh dua | Seket loro | Seket kalih |
| 53 | Lima puluh tiga | Seket telu | Seket tigo |
| 54 | Lima puluh empat | Seket papat | Seket sekawan |
| 55 | Lima puluh lima | Seket limo | Seket gangsal |
| 56 | Lima puluh enam | Seket enem | Seket enem |
| 57 | Lima puluh tujuh | Seket pitu | Seket pitu |
| 58 | Lima puluh delapan | Seket wolu | Seket wolu |
| 59 | Lima puluh sembilan | Seket songo | Seket sogo |
| 60 | Enam puluh | Sewidak | Sewidak |
| 61 | Enam puluh satu | Sewidak siji | Sewidak setunggal |
| 62 | Enam puluh dua | Sewidak loro | Sewidak kalih |
| 63 | Enam puluh tiga | Sewidak telu | Sewidak tigo |
| 64 | Enam puluh empat | Sewidak papat | Sewidak sekawan |
| 65 | Enam puluh lima | Sewidak limo | Sewidak gangsal |
| 66 | Enam puluh enam | Sewidak enem | Sewidak enem |
| 67 | Enam puluh tujuh | Sewidak pitu | Sewidak pitu |
| 68 | Enam puluh delapan | Sewidak wolu | Sewidak wolu |
| 69 | Enam puluh sembilan | Sewidak songo | Sewidak songo |
| 70 | Tujuh puluh | Pitung puluh | Pitung dasa |
| 71 | Tujuh puluh satu | Pitung puluh siji | Pitung dasa setunggal |
| 72 | Tujuh puluh dua | Pitung puluh loro | Pitung dasa kalih |
| 73 | Tujuh puluh tiga | Pitung puluh telu | Pitung dasa tiga |
| 74 | Tujuh puluh empat | Pitung puluh papat | Pitung dasa sekawan |
| 75 | Tujuh puluh lima | Pitung puluh limo | Pitung dasa gangsal |
| 76 | Tujuh puluh enam | Pitung puluh enem | Pitung dasa enem |
| 77 | Tujuh puluh tujuh | Pitung puluh pitu | Pitung dasa pitu |
| 78 | Tujuh puluh delapan | Pitung puluh wolu | Pitung dasa wolu |
| 79 | Tujuh puluh sembilan | Pitung puluh songo | Pitung dasa sogo |
| 80 | Delapan puluh | Wolung puluh | Wolung dasa |
| 81 | Delapan puluh satu | Wolung puluh siji | Wolung dasa setunggal |
| 82 | Delapan puluh dua | Wolung puluh | Wolung dasa kalih |
| 83 | Delapan puluh tiga | Wolung puluh | Wolung dasa tigo |
| 84 | Delapan puluh empat | Wolung puluh | Wolung dasa sekawan |
| 85 | Delapan puluh lima | Wolung puluh | Wolung dasa gangsal |
| 86 | Delapan puluh enam | Wolung puluh | Wolung dasa enem |
| 87 | Delapan puluh tujuh | Wolung puluh | Wolung dasa pitu |
| 88 | Delapan puluh delapan | Wolung puluh | Wolung dasa wolu |
| 89 | Delapan puluh sembilan | Wolung puluh | Wolung dasa songa |
| 90 | Sembilan puluh | Sangang puluh | Sangang dasa |
| 91 | Sembilan puluh satu | Sangang puluh | Sangang dasa setunggal |
| 92 | Sembilan puluh dua | Sangang puluh | Sangang dasa kalih |
| 93 | Sembilan puluh tiga | Sangang puluh | Sangang dasa tiga |
| 94 | Sembilan puluh empat | Sangang puluh | Sangang dasa sekawan |
| 95 | Sembilan puluh lima | Sangang puluh | Sangang dasa gangsal |
| 96 | Sembilan puluh enam | Sangang puluh | Sangang dasa enem |
| 97 | Sembilan puluh tujuh | Sangang puluh | Sangang dasa pitu |
| 98 | Sembilan puluh delapan | Sangang puluh | Sangang dasa wolu |
| 99 | Sembilan puluh sembilan | Sangang puluh sanga | Sangang dasa songa |
| 100 | Seratus | Satus | Setunggal atus |
Baca juga: Panggilan Sayang dalam Bahasa Jerman untuk Pasangan, Teman, dan Keluarga
Keunikan dan Filosofi Angka Pengecualian (21-29, 50, dan 60)
Dalam matematika modern yang menggunakan sistem basis 10, nilai 25 selalu dipandang secara linier sebagai 2 × 10 + 5. Namun, bahasa Jawa memiliki nomenklatur kultural tersendiri yang mendobrak pola berulang tersebut dengan menyelipkan filosofi siklus kehidupan manusia.
1. Pola Likuran (Angka 21 hingga 29)
Penyebutan dengan akhiran kata likur pada rentang angka 21 hingga 29 diyakini berasal dari singkatan "lingguh kursi". Istilah likur bermakna bahwa pada usia ini, seseorang seharusnya sudah matang, duduk di kursi profesi, dan tekun bekerja keras untuk memenuhi segala kebutuhan hidupnya.
Namun, ada satu pengecualian historis yang sangat penting, yakni pada angka 25. Angka 25 tidak disebut dengan lima likur, melainkan selawe (dalam bahasa Ngoko) atau selangkung (dalam bahasa Krama).
Selawe sering dimaknai sebagai singkatan dari "Seneng-senenge lanang lan wedok" yang berarti masa puncak ketertarikan antara pria dan wanita. Secara filosofis, selawe bermakna bahwa pada rentang usia ini seseorang biasanya tengah berada di puncak asmara yang erat kaitannya dengan dimulainya rencana untuk menikah dan membangun bahtera rumah tangga. Selain itu, secara historis agraris, angka 25 juga merujuk pada satu lawe (untingan benang atau uang kepeng).
2. Pola Puluhan Khusus: Seket (50) dan Sewidak (60)
Keunikan linguistik lainnya juga muncul pada bilangan puluhan. Jika angka 30 disebut telung puluh dan 40 adalah patang puluh, maka untuk angka 50 dan 60 bahasa Jawa justru memberikan istilah leksikal tunggal:
- Seket (50): Angka 50 tidak disebut limang puluh, melainkan seket. Penyebutan seket ini berasal dari istilah "Seneng kethonan" (suka memakai kethu/peci atau penutup kepala). Hal ini dimaknai sebagai gambaran bahwa pada usia ini manusia sudah mulai menutupi uban, lebih senang beribadah, dan memfokuskan dirinya untuk lebih dekat kepada Yang Maha Kuasa.
- Sewidak (60): Angka 60 tidak disebut enem puluh, melainkan sewidak. Kata sewidak berasal dari singkatan kalimat pengingat "Sejatine wis wayahe tindak" yang berarti "Sejatinya sudah saatnya pergi". Filosofi ini sangat mendalam karena mengingatkan bahwa angka 60 tahun merupakan batas harapan hidup seseorang, sehingga ini menjadi masa krusial untuk bersiap kembali kepada Sang Pencipta.
Baca juga: 20 Ucapan Idul Fitri 2025 dalam Bahasa Jawa, Penuh Makna dan Doa
Aturan Bilangan Ratusan, Ribuan, dan Pecahan
Setelah Anda menguasai bilangan puluhan dan angka-angka pengecualiannya, penyebutan nominal yang lebih besar terbilang jauh lebih teratur dan mirip dengan kaidah bahasa Indonesia pada umumnya.
- Ratusan (Atus): 100 disebut Satus. 200 disebut Rong atus (Ngoko) atau Kalih atus (Krama).
- Ribuan (Ewu): 1000 disebut Sewu. 2000 disebut Rong ewu (Ngoko) atau Kalih ewu (Krama).
- Jutaan (Yuta): 1.000.000 disebut Sayuta.
- Bilangan Pecahan: Untuk penyebutan pecahan bahasa Jawa, setengah (1/2) lazim disebut dengan setengah atau separo. Sementara itu, seperempat (1/4) biasa disebut dengan seprapat.
Pertanyaan yang Sering Diajukan (FAQ) Seputar Angka Bahasa Jawa
1. Apa itu selawe dalam bahasa Jawa?
Selawe adalah penyebutan khusus yang merujuk pada angka 25 dalam bahasa Jawa tingkatan Ngoko. Sedangkan dalam bahasa Krama, angka 25 disebut selangkung. Angka ini sangat berbeda dengan pola likuran lainnya.
2. Mengapa angka 50 disebut seket dan 60 disebut sewidak?
Penyebutan seket untuk angka 50 dan sewidak untuk angka 60 berkaitan erat dengan sistem perhitungan tradisional masyarakat agraris kuno seperti saat mengikat hasil panen, dan tidak didasarkan pada perhitungan matematis murni Arab-Hindu. Selain itu, keduanya memuat pesan moral pengingat umur manusia.
3. Apakah ethnomathematics dipelajari di universitas?
Ya, cabang ilmu ini sering kali diteliti oleh program studi Pendidikan Matematika di universitas. Tujuannya adalah untuk mencari cara mengajar matematika yang baru agar logika hitungannya lebih mudah dipahami secara kultural oleh siswa-siswi yang ada di berbagai daerah Nusantara.
Sumber Referensi:
- Budi Anwari. Baboning Pepak Basa Jawa. Genta Group Production.
- Kamus Bahasa Jawa-Bahasa Indonesia (Kemdikbud).
Dilarang mengambil dan/atau menayangkan ulang sebagian atau keseluruhan artikel di atas untuk konten akun media sosial komersil tanpa seizin redaksi
Sumber: Berbagai Sumber